Tri túc: Biết đủ

"Tri túc giả, phú dã." — Đạo Đức Kinh, Chương 33, bản Mã Vương Đôi. (Biết đủ — đó là giàu có.)

"Tội mạc hậu hồ thậm dục, cữu mạc thảm hồ dục đắc, họa mạc đại hồ bất tri túc. Cố tri túc chi túc, hằng túc hĩ." — Chương 46. (Tội không gì nặng hơn ham muốn thái quá, hối tiếc không gì đau hơn muốn được, họa không gì lớn hơn không biết đủ. Cho nên biết đủ với cái đủ, thì mãi mãi đủ.)

Ba chương của Đạo Đức Kinh nói về "tri túc" (biết đủ) như một trí tuệ tối thượng, không chỉ là một đức tính. Người biết đủ không phải người thiếu tham vọng, mà là người hiểu rõ ranh giới giữa "đủ" và "thừa".

Bản Mã Vương Đôi ở chương 46 cho một tầng sâu hơn mà bản Vương Bật đã đánh mất: nó có thêm một vế đầu, "tội mạc hậu hồ thậm dục" (tội nặng nhất là ham muốn thái quá), tạo thành một chuỗi leo thang ba bước: ham muốn thái quá (tội) → muốn chiếm được (hối tiếc) → không biết đủ (tai họa). Hiểu được chuỗi leo thang này giúp trader nhận ra vấn đề từ gốc rễ, không chỉ từ triệu chứng.

Trong giao dịch, "tri túc" thể hiện rõ nhất ở hai thời điểm: chốt lời và cắt lỗ. Bạn có hai quán cà phê: một quán đang lãi, một quán đang lỗ — bạn sẽ đóng quán nào? Logic thông thường ai cũng trả lời đúng: đóng quán lỗ, giữ quán lãi.

Nhưng trên thị trường, trader thường làm ngược lại — chốt lời sớm vì sợ mất lợi nhuận, và giữ lệnh thua vì hy vọng nó sẽ quay đầu. Đây chính là "bất tri túc" ở cả hai chiều.

Theo trình tự leo thang của bản Mã Vương Đôi, chuỗi tham lam trong giao dịch diễn ra như sau: ham muốn thái quá (muốn lãi nhanh, lãi nhiều) → muốn chiếm được (tăng size, cố gỡ gạc) → không biết đủ (từ chối cắt lỗ, trung bình giá trong sản phẩm đòn bẩy cao) → margin call. DCA (trung bình giá) phù hợp cho đầu tư dài hạn, nhưng hoàn toàn không phù hợp cho giao dịch có đòn bẩy.

Quy tắc đơn giản nhất cho người mới: trước khi vào bất kỳ lệnh nào, luôn xác định trước điểm cắt lỗ và điểm chốt lời, viết ra giấy, và khi giá chạm một trong hai điểm — hành động, không suy nghĩ thêm. Stop loss giống như phanh xe: bạn không lên đường mà không có phanh. Với trader đã có kinh nghiệm, câu hỏi khó hơn là: làm sao "tri túc" khi lệnh đang thắng lớn?

"Tri túc" không có nghĩa là chốt lời ngay khi có lãi — nó có nghĩa là biết khi nào xu hướng thật sự đã hết. Đây là lý do tôi đã chuyển từ fixed take profit sang trailing stop, cách để "let winners run" trong khi vẫn bảo vệ lợi nhuận đã có, cân bằng giữa "tri túc" và thuận theo Đạo.

Một phép tính đáng làm định kỳ: expectancy (kỳ vọng) của hệ thống = (tỷ lệ thắng × lợi nhuận trung bình khi thắng) – (tỷ lệ thua × thua lỗ trung bình khi thua). Nếu kỳ vọng dương, bạn đang "tri túc" đúng cách.

Chuỗi bài này nằm trong khung Phương pháp Tri Thức Gốc của Ival và Cộng Sự. Phần này được dạy kỹ nhất trong khóa Tâm lý giao dịch.